Choroba Alzheimera: 50 mln chorych i przyczyny, które wciąż są niejasne
Alzheimer odpowiada za 60-70% przypadków demencji, a w 2020 roku chorowało na niego ok. 50 mln osób. Przyczyny nadal są słabo poznane, a żadna terapia nie zatrzymuje choroby.
- Choroba Alzheimera to najczęstsza przyczyna demencji: 60-70% przypadków.
- W 2020 roku żyło z nią ok. 50 mln osób, a po 65. roku życia dotyczy ok. 6% ludzi.
- Dziedziczne mutacje wyjaśniają tylko 1-2% przypadków. Najsilniejszy znany czynnik genetyczny to allel APOE ε4: ryzyko rośnie 3 razy u heterozygot i 15 razy u homozygot.
- Dwie główne hipotezy opisują chorobę jako skutek nieprawidłowych białek: amyloidu beta i tau. Obecne dane przemawiają za rolą amyloidu jako zapalnika, ale hipotezy się nie wykluczają.
- Żadne znane leczenie nie zatrzymuje ani nie cofa choroby. Niektóre leki mogą tylko czasowo poprawić objawy.
Chorobę Alzheimera zwykle kojarzymy z zapominaniem, ale pamięć to dopiero początek. Najczęstszym wczesnym objawem są kłopoty z zapamiętywaniem niedawnych wydarzeń. Z czasem dochodzą zaburzenia mowy, dezorientacja (łatwe gubienie się), zmiany nastroju, utrata motywacji i zaniedbywanie siebie. Na końcu stopniowo zanikają funkcje organizmu.
Przeczytałem w całości angielskojęzyczne hasło o chorobie Alzheimera w Wikipedii i wybrałem z niego to, co najlepiej opisuje stan wiedzy: skalę problemu, przebieg, genetykę i konkurujące hipotezy. To opracowanie zbiorcze, a nie nowe badanie, więc nie podaję tu żadnej nowej, przełomowej liczby.
Skala: ok. 6% osób po 65. roku życia
Alzheimer to choroba neurodegeneracyjna i najczęstsza przyczyna demencji - odpowiada za około 60-70% przypadków. Najczęściej zaczyna się po 65. roku życia, choć do 10% przypadków to postać wczesna, która dotyka osoby od 30. do połowy 60. roku życia. Po 65. roku życia choruje ok. 6% ludzi, częściej kobiety niż mężczyźni.
Chorobę opisał w 1906 roku niemiecki psychiatra i patolog Alois Alzheimer. Globalny roczny koszt społeczny szacuje się na 1 bilion dolarów. Alzheimer i pokrewne demencje są piątą pod względem częstości przyczyną zgonów na świecie.
Skala przekłada się na finansowanie badań. Amerykański plan walki z chorobą (National Plan to Address Alzheimer's Disease) ma na rok budżetowy 2026 budżet 3,98 mld dolarów.
Trzy stadia choroby
Przebieg dzieli się zwykle na trzy etapy: wczesny (łagodny), środkowy (umiarkowany) i późny (ciężki). Choroba uderza m.in. w hipokamp, odpowiedzialny za pamięć, co tłumaczy pierwsze objawy.
- Wczesne: Problemy z nowymi informacjami, uboższe słownictwo
- Środkowe: Utrata samodzielności, parafazje, wędrowanie, drażliwość
- Późne: Pełna zależność od opiekunów, utrata mowy, przykucie do łóżka
Źródło: Wikipedia (en): Alzheimer's disease
Zanim padnie diagnoza
Pierwsze objawy bywają brane za starzenie się albo stres. Szczegółowe testy neuropsychologiczne mogą wykazać łagodne trudności nawet na osiem lat przed spełnieniem kryteriów klinicznych choroby. Osoby z wyraźnymi deficytami poznawczymi, ale bez cięższych objawów, mogą dostać rozpoznanie łagodnych zaburzeń poznawczych (MCI). Jeśli dominuje utrata pamięci, mówi się o amnestycznym MCI, które z prawdopodobieństwem powyżej 90% wiąże się z chorobą Alzheimera.
Środek i koniec
W stadium środkowym chory może nie rozpoznawać bliskich, rośnie ryzyko upadków, a ok. 30% osób rozwija urojeniowe błędne rozpoznawanie i inne objawy urojeniowe. W stadium późnym mowa ogranicza się do prostych zwrotów, potem zanika. Według hasła zgon zwykle wywołuje czynnik zewnętrzny, np. zakażenie odleżyn albo zapalenie płuc, a nie sama choroba.
Geny: APOE ε4 i rzadkie mutacje dziedziczne
Deterministyczne, czyli jednoznacznie powodujące chorobę zmiany genetyczne zidentyfikowano tylko w 1-2% przypadków. Są to mutacje w jednym z trzech genów: APP oraz PSEN1 i PSEN2. Prowadzą do wczesnej postaci rodzinnej, która jest rzadsza i szybciej postępuje.
Dla większości chorych, czyli postaci sporadycznej, najsilniejszym znanym czynnikiem genetycznym jest allel ε4 genu apolipoproteiny E (APOE). Ma go co najmniej w jednej kopii od 40% do 80% osób z chorobą Alzheimera. Zwiększa ryzyko 3 razy u heterozygot i 15 razy u homozygot.
| Heterozygoty (jedna kopia ε4) | 3 razy |
|---|---|
| Homozygoty (dwie kopie ε4) | 15 razy |
Źródło: Wikipedia (en): Alzheimer's disease
Efekt nie jest uniwersalny. Jak podaje hasło, u Nigeryjczyków z grupy Joruba nie widać zależności między dawką APOE ε4 a zachorowalnością czy wiekiem początku choroby, którą obserwuje się w innych populacjach.
Pozostałe liczby: późna postać jest dziedziczna w ok. 70%, wczesna w ok. 90%. Warianty genu TREM2 wiążą się z 3-5 razy większym ryzykiem wczesnej postaci. Osoby z trisomią 21 (zespół Downa) niemal zawsze rozwijają objawy i zmiany neuropatologiczne choroby do 40. roku życia, co wiąże się z dodatkową kopią genu APP.
Amyloid, tau i inne hipotezy
W mózgu chorych gromadzą się dwa nieprawidłowe białka: beta-amyloid (Aβ), tworzący blaszki poza neuronami, oraz białko tau, które w postaci hiperfosforylowanej tworzy splątki neurofibrylarne wewnątrz neuronów. Oba nieprawidłowo się fałdują i rozprzestrzeniają w mózgu mechanizmem przypominającym priony.
- Hipoteza amyloidowa zakłada, że nagromadzenie źle sfałdowanego Aβ jest podstawową przyczyną choroby i prowadzi do zmian tau. Wspierają ją dane genetyczne: wszystkie autosomalnie dominujące przyczyny dotyczą APP lub enzymów wytwarzających Aβ, a rzadka mutacja w APP zmniejszająca produkcję Aβ chroni przed chorobą.
- Hipoteza tau zakłada, że to nieprawidłowości tau uruchamiają kaskadę. Opiera się m.in. na obserwacjach Heiko Braaka i współpracowników, że zmiany tau widać w niektórych neuronach, zanim pojawią się blaszki amyloidowe.
- Stanowisko łączone: według hasła obecne dane przemawiają za Aβ jako głównym czynnikiem wyzwalającym, ale obie hipotezy się nie wykluczają - amyloid miałby inicjować chorobę, a tau byłoby potrzebne do jej pełnego rozwinięcia.
Do tego dochodzą inne wątki. Od początku XX wieku rozważano infekcje: zaproponowano co najmniej 15 różnych patogenów, ale nie przedstawiono dowodu, że jakiś konkretny jest konieczny i wystarczający. Wirusy opryszczki (HSV-1, HHV-6, HHV-7) wiążą się z ryzykiem, a sam Aβ ma właściwości przeciwdrobnoustrojowe. Wśród innych czynników hasło wymienia utratę słuchu, palenie, zanieczyszczenie powietrza, urazy głowy, depresję i nadciśnienie. W analizie kanadyjskiego badania Canadian Longitudinal Study on Aging z 2025 roku wcześniejsza menopauza wiązała się z gorszymi wynikami poznawczymi.
Hasło w Wikipedii to opracowanie zbiorcze, a nie recenzowana praca naukowa. Zawarte w nim powiązania (np. infekcji, menopauzy czy zanieczyszczenia powietrza z ryzykiem choroby) to korelacje, a nie dowody przyczynowości. Hasło zaznacza też, że przyczyny choroby pozostają słabo poznane.
Diagnoza i leczenie: czego wciąż nie da się zrobić
Pewne rozpoznanie daje wyłącznie badanie tkanki mózgowej. Za życia stawia się diagnozę choroby prawdopodobnej, na podstawie wywiadu i testów poznawczych, z obrazowaniem i badaniami krwi wykluczającymi inne przyczyny. Neuroobrazowanie i biomarkery w płynach ustrojowych umożliwiają dziś rozpoznanie prawdopodobnego Alzheimera in vivo.
Komplikuje to tzw. patologia mieszana: u ponad połowy osób badanych neuropatologicznie, zwłaszcza bardzo starych, zmiany alzheimerowskie współistnieją ze zmianami charakterystycznymi dla innych chorób mózgu (najczęściej naczyniowych, z ciałami Lewy'ego i proteinopatii TDP-43). Utrudnia to diagnozę i ocenę badań klinicznych, które często celują tylko w jeden z czynników.
Nie ma znanego leczenia, które zatrzymałoby lub cofnęło chorobę, choć niektóre terapie mogą czasowo poprawić objawy. Skuteczność leków podnoszących poziom acetylocholiny jest ograniczona, prawdopodobnie dlatego, że w chorobie degeneracji ulega wiele innych układów neuroprzekaźników. Zaburzenia zachowania lub psychozy bywają leczone lekami przeciwpsychotycznymi, ale wiąże się to z większym ryzykiem wcześniejszej śmierci. Zdrowa dieta, aktywność fizyczna i kontakty społeczne ogólnie służą w starzeniu się i mogą pomagać w zmniejszeniu ryzyka spadku funkcji poznawczych oraz choroby Alzheimera.
Pytania i odpowiedzi
Czy demencja i choroba Alzheimera to to samo?
Nie. Demencja to szersze pojęcie, a choroba Alzheimera jest jej najczęstszą przyczyną - odpowiada za ok. 60-70% przypadków. Inne zaburzenia, np. choroba z ciałami Lewy'ego czy zmiany naczyniowe, mogą występować osobno lub razem z Alzheimerem.
Czy zmiany w mózgu świadczą o chorobie, jeśli pojawiają się też u zdrowych seniorów?
Nie same z siebie. Wielu starszych ludzi ma część blaszek i splątków w wyniku starzenia, ale w chorobie Alzheimera jest ich więcej w określonych obszarach mózgu. Zmiany makroskopowe, takie jak zanik kory, nie są swoiste i zdarzają się też w innych chorobach oraz w pewnym stopniu w normalnym starzeniu.
Czy chorobę można wykryć, zanim pojawi się diagnoza kliniczna?
Częściowo. Testy neuropsychologiczne mogą wykazać łagodne trudności do ośmiu lat przed spełnieniem kryteriów klinicznych. Pewność daje jednak dopiero badanie tkanki mózgu, a za życia diagnoza pozostaje prawdopodobna.
Czy Alzheimer jest dziedziczny?
Zwykle nie w prostym sensie. Dziedziczne mutacje (APP, PSEN1, PSEN2) wyjaśniają tylko 1-2% przypadków. W typowej, późnej postaci rolę gra głównie zmienność genetyczna, z allelem APOE ε4 na czele, który zwiększa ryzyko, ale nie przesądza o zachorowaniu.
Źródła
Piotr Olszewski
Autor Przełomowego. Codziennie czyta prace z arXiv, Nature, Science i komunikaty uczelni, a opisuje tylko te, które coś zmieniają. Każdą liczbę podaje ze źródłem.
Jak wybieram i sprawdzam prace →Widzisz błąd albo nieścisłość? Napisz - poprawię i dopiszę datę aktualizacji.
