https://przelomowy.pl/Nauka, która coś zmienia. Ze źródłem.plhttps://przelomowy.pl/nowy-gatunek-kota-leopardus-tilcayo/https://przelomowy.pl/nowy-gatunek-kota-leopardus-tilcayo/Thu, 08 Oct 2026 12:23:00 +0200ŻyciePiotr OlszewskiNaukowcy opisali Leopardus tilcayo, kota mniejszego od przeciętnego kota domowego. Według autorów to pierwszy od ponad stu lat nowy, żyjący gatunek kota.https://przelomowy.pl/sen-rem-i-gleboki-a-ryzyko-chorob/https://przelomowy.pl/sen-rem-i-gleboki-a-ryzyko-chorob/Thu, 08 Oct 2026 12:22:00 +0200Mózg i psychologiaPiotr OlszewskiW badaniu 95,6 tys. osób z Wielkiej Brytanii więcej snu REM wiązało się z rzadszym występowaniem 83 chorób. Najniższe ryzyko dla 69 schorzeń przypadało na sen trwający 6-8 godzin.https://przelomowy.pl/puck-ponad-300-struktur-na-wzgorzu-wiatracznym-w-tym-mozliwe/https://przelomowy.pl/puck-ponad-300-struktur-na-wzgorzu-wiatracznym-w-tym-mozliwe/Thu, 08 Oct 2026 12:21:00 +0200PrzeszłośćPiotr OlszewskiArcheolodzy z UW odkryli na Wzgórzu Wiatracznym w Pucku ponad 300 struktur, w tym ślady najpewniej XV-wiecznego wiatraka otoczonego fosami, oraz cmentarz ze 150 grobami.https://przelomowy.pl/polskie-fizyczki-z-ncbj-o-noblu-za-icecube/https://przelomowy.pl/polskie-fizyczki-z-ncbj-o-noblu-za-icecube/Thu, 08 Oct 2026 12:19:00 +0200Polska naukaPiotr OlszewskiDr hab. Justyna Łagoda i prof. Ewa Rondio z Narodowego Centrum Badań Jądrowych wyjaśniają, jak działa nagrodzony Noblem detektor IceCube i czego szuka w neutrinach o energiach do 10¹⁸ eV.https://przelomowy.pl/tysiac-kosci-sprzed-240-mln-lat-miedary-kryja-najwiekszy-znany-zbior/https://przelomowy.pl/tysiac-kosci-sprzed-240-mln-lat-miedary-kryja-najwiekszy-znany-zbior/Thu, 08 Oct 2026 12:18:00 +0200Polska naukaPiotr OlszewskiNa stanowisku w Miedarach w woj. śląskim paleontolodzy znaleźli około tysiąca kości co najmniej 25 tanystrofów, długoszyjnych gadów sprzed 240 mln lat. To według badaczy największy znany zbiór ich szczątków.https://przelomowy.pl/optogenetyka-jak-dziala/https://przelomowy.pl/optogenetyka-jak-dziala/Thu, 08 Oct 2026 12:17:00 +0200Mózg i psychologiaPiotr OlszewskiOptogenetyka pozwala sterować wybranymi neuronami za pomocą światła, dzięki genom światłoczułych białek - opsyn. Wyjaśniam, jak działa, od czego się zaczęła i jakie ma ograniczenia.https://przelomowy.pl/jak-czytac-badania-naukowe/https://przelomowy.pl/jak-czytac-badania-naukowe/Thu, 08 Oct 2026 12:09:00 +0200ZdrowiePiotr OlszewskiW medycynie zaproponowano ponad 80 różnych hierarchii dowodów. Na ich szczycie stoją metaanalizy badań z randomizacją, na dole opinie ekspertów, ale i ten system ma krytyków.https://przelomowy.pl/szczecin-pum-otworzyl-biobank-w-ktorym-probki-moga-byc-zamrozone-do/https://przelomowy.pl/szczecin-pum-otworzyl-biobank-w-ktorym-probki-moga-byc-zamrozone-do/Thu, 08 Oct 2026 12:08:00 +0200Polska naukaPiotr OlszewskiPomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie otworzył Biobank Regionalnego Centrum Medycyny Cyfrowej. Próbki będą przechowywane w pięciu reżimach temperaturowych, a priorytetem jest onkologia.https://przelomowy.pl/ogon-zmii-rogatej-z-iranu-wabik-z-wydluzonych-lusek-nie-z-nietypowych/https://przelomowy.pl/ogon-zmii-rogatej-z-iranu-wabik-z-wydluzonych-lusek-nie-z-nietypowych/Thu, 08 Oct 2026 12:07:00 +0200ŻyciePiotr OlszewskiSkan 3D holotypu żmii Pseudocerastes urarachnoides pokazał, że „pająkopodobny” koniec ogona tworzą wydłużone łuski, a pod nim nie ma nietypowych kręgów.https://przelomowy.pl/chiralnosc-czasteczki-lewo-i-prawoskretne/https://przelomowy.pl/chiralnosc-czasteczki-lewo-i-prawoskretne/Thu, 08 Oct 2026 12:07:00 +0200Fizyka i chemiaPiotr OlszewskiCząsteczka chiralna i jej odbicie lustrzane nie są identyczne. Życie wykorzystuje zwykle tylko jedną z tych form, a pochodzenie tej preferencji wciąż jest przedmiotem sporów.https://przelomowy.pl/do-arxiv-zgloszono-40-363-prac-we-wrzesniu-2026-serwis-ogranicza/https://przelomowy.pl/do-arxiv-zgloszono-40-363-prac-we-wrzesniu-2026-serwis-ogranicza/Thu, 08 Oct 2026 12:06:00 +0200Badania AIPiotr OlszewskiW arXiv we wrześniu 2026 zgłoszono 40 363 artykuły, a dwa lata wcześniej 20 569. Matematycy ostrzegają w „New Scientist”, że AI zalewa archiwum, więc serwis wprowadził limit.https://przelomowy.pl/jak-dziala-zegar-atomowy/https://przelomowy.pl/jak-dziala-zegar-atomowy/Thu, 08 Oct 2026 12:06:00 +0200Fizyka i chemiaPiotr OlszewskiNajlepsze zegary optyczne mają niepewność rzędu 10⁻¹⁸, czyli ok. 0,4 s dryfu przez 14 mld lat. Według Wikipedii w czerwcu 2026 ogłoszono pierwsze prototypy zegara jądrowego.https://przelomowy.pl/czy-dorosly-mozg-tworzy-nowe-neurony-spor-trwa-a-dowody-wciaz-sa/https://przelomowy.pl/czy-dorosly-mozg-tworzy-nowe-neurony-spor-trwa-a-dowody-wciaz-sa/Thu, 08 Oct 2026 07:00:00 +0200Mózg i psychologiaPiotr OlszewskiBadacze nadal spierają się, czy dorosły człowiek tworzy nowe neurony. Praca z 2018 roku na 59 próbkach nie znalazła prawie żadnych młodych neuronów po 13. roku życia, a analiza z 2025 roku wykryła w dorosłym mózgu dzielące się komórki progenitorowe.https://przelomowy.pl/hadza-i-tsimane-maja-setki-wspolnych-mikrobow-jelitowych-zgodnie-z/https://przelomowy.pl/hadza-i-tsimane-maja-setki-wspolnych-mikrobow-jelitowych-zgodnie-z/Thu, 08 Oct 2026 07:00:00 +0200PrzeszłośćPiotr OlszewskiHadza z Tanzanii i Tsimane z Boliwii mają w jelitach setki wspólnych gatunków mikrobów. Różnice między ich szczepami pasują do skali czasu prehistorycznych migracji.https://przelomowy.pl/jelitowa-bakteria-wytwarza-kwas-pentadekanowy-ktory-zmniejszal/https://przelomowy.pl/jelitowa-bakteria-wytwarza-kwas-pentadekanowy-ktory-zmniejszal/Thu, 08 Oct 2026 07:00:00 +0200ZdrowiePiotr OlszewskiBacteroides uniformis wytwarza kwas pentadekanowy, który u myszy zmniejszył blaszki w głównych tętnicach o około jedną trzecią i obniżył cholesterol. U ludzi widać na razie tylko korelacje.https://przelomowy.pl/jurajski-przodek-ssakow-mial-gardlo-i-kosci-gnykowe-podobne-do/https://przelomowy.pl/jurajski-przodek-ssakow-mial-gardlo-i-kosci-gnykowe-podobne-do/Thu, 08 Oct 2026 07:00:00 +0200ŻyciePiotr OlszewskiSkamieniałość wczesnego przodka ssaków z jury ma ssakopodobne gardło i kości gnykowe. Praca z Nature (7 października 2026) wypełnia lukę w wiedzy o tym, skąd ssaki wzięły połykanie u dorosłych i ssanie mleka u młodych.https://przelomowy.pl/modele-orbity-planet-olbrzymow-moga-sie-zalamac-miliard-razy-szybciej/https://przelomowy.pl/modele-orbity-planet-olbrzymow-moga-sie-zalamac-miliard-razy-szybciej/Thu, 08 Oct 2026 07:00:00 +0200KosmosPiotr OlszewskiWedług symulacji Batygina, Fullera i Adamsa śmierć Słońca może zdestabilizować zewnętrzny Układ Słoneczny po ok. miliardzie lat zamiast po 10¹⁸ lat. W ok. 40% przebiegów do rozpadu dochodzi jeszcze przed powstaniem białego karła.https://przelomowy.pl/nasa-udostepnila-ponad-800-gb-danych-z-lotu-artemis-ii-wokol-ksiezyca/https://przelomowy.pl/nasa-udostepnila-ponad-800-gb-danych-z-lotu-artemis-ii-wokol-ksiezyca/Thu, 08 Oct 2026 07:00:00 +0200KosmosPiotr Olszewski7 października NASA opublikowała ponad 800 gigabajtów zdjęć, nagrań, notatek i innych danych zebranych przez czterech astronautów podczas kwietniowego przelotu obok Księżyca.https://przelomowy.pl/nobel-z-chemii-2026-kagan-i-soai-za-reakcje-wzmacniajace-jedna-forme/https://przelomowy.pl/nobel-z-chemii-2026-kagan-i-soai-za-reakcje-wzmacniajace-jedna-forme/Thu, 08 Oct 2026 07:00:00 +0200Fizyka i chemiaPiotr OlszewskiHenri Kagan i Kenso Soai dostali Nobla z chemii 2026 za reakcje, w których niewielka przewaga jednej lustrzanej formy cząsteczki rośnie. U Soai 2% nadmiaru urosło do 87%.https://przelomowy.pl/nobel-z-fizyki-2026-dla-francisa-halzena-za-neutrina-z-kosmosu-i/https://przelomowy.pl/nobel-z-fizyki-2026-dla-francisa-halzena-za-neutrina-z-kosmosu-i/Thu, 08 Oct 2026 07:00:00 +0200Fizyka i chemiaPiotr OlszewskiNagrodę Nobla z fizyki 2026 otrzymał sam Francis Halzen za pracę nad wykrywaniem kosmicznych neutrin. Stworzył obserwatorium IceCube na Biegunie Południowym, złożone z 5160 czujników.https://przelomowy.pl/nobel-z-medycyny-2026-za-optogenetyke-nagrode-dostali-deisseroth/https://przelomowy.pl/nobel-z-medycyny-2026-za-optogenetyke-nagrode-dostali-deisseroth/Thu, 08 Oct 2026 07:00:00 +0200Mózg i psychologiaPiotr OlszewskiNagrodę Nobla 2026 z fizjologii lub medycyny dostali Karl Deisseroth, Peter Hegemann i Georg Nagel za optogenetykę. Nagroda wynosi 12 mln koron szwedzkich (1,2 mln USD), dzielą ją po równo.https://przelomowy.pl/openai-wrzucilo-na-github-ponad-700-preprintow-matematycznych/https://przelomowy.pl/openai-wrzucilo-na-github-ponad-700-preprintow-matematycznych/Thu, 08 Oct 2026 07:00:00 +0200Badania AIPiotr OlszewskiOpenAI opublikowało 6 października na GitHubie ponad 700 preprintów matematycznych, w całości wygenerowanych przez AI. Część matematyków świętuje, inni skarżą się, że ktoś ich uprzedził.https://przelomowy.pl/pierwsze-zegary-jadrowe-z-toru-229-dzialaja-niestabilnosc-zbliza-sie/https://przelomowy.pl/pierwsze-zegary-jadrowe-z-toru-229-dzialaja-niestabilnosc-zbliza-sie/Thu, 08 Oct 2026 07:00:00 +0200Fizyka i chemiaPiotr OlszewskiDwa zespoły opisały w Nature pierwsze działające zegary jądrowe. Zegar z toru-229 ma niestabilność 3 × 10⁻¹² / √(τ/s) i zbliża się do 10⁻¹⁵ po dobie pracy.https://przelomowy.pl/po-1840-r-australijskie-lasy-zgestnialy-a-pozary-sie-nasilily-wynika/https://przelomowy.pl/po-1840-r-australijskie-lasy-zgestnialy-a-pozary-sie-nasilily-wynika/Thu, 08 Oct 2026 07:00:00 +0200Ziemia i klimatPiotr OlszewskiRdzeń osadów z jeziora w Parku Narodowym Croajingolong pokazuje, że około 1840 r. pokrycie eukaliptusem podwoiło się, a pożary stały się gorętsze. Autorzy wiążą to z końcem tradycyjnego wypalania.https://przelomowy.pl/przerobiony-model-jezykowy-liczy-litery-w-slowach-metoda/https://przelomowy.pl/przerobiony-model-jezykowy-liczy-litery-w-slowach-metoda/Thu, 08 Oct 2026 07:00:00 +0200Badania AIPiotr OlszewskiWiele dużych modeli językowych twierdzi, że w słowie „strawberry” są dwie litery „r”, choć są trzy. Nature opisuje byteification - metodę przerabiania modeli na pracę na bajtach.https://przelomowy.pl/zima-2024-w-lodzie-antarktydy-otworzyla-sie-polynia-o-powierzchni-do/https://przelomowy.pl/zima-2024-w-lodzie-antarktydy-otworzyla-sie-polynia-o-powierzchni-do/Thu, 08 Oct 2026 07:00:00 +0200Ziemia i klimatPiotr OlszewskiW sierpniu 2024 roku w Zatoce Breid na wschodniej Antarktydzie w zimowym lodzie morskim otworzyła się woda o powierzchni maksymalnie 89 121 km². Autorzy pracy wiążą to z sześcioma intensywnymi rzekami atmosferycznymi i ciepłem oceanu.https://przelomowy.pl/jak-dzialaja-duze-modele-jezykowe/https://przelomowy.pl/jak-dzialaja-duze-modele-jezykowe/Thu, 08 Oct 2026 07:00:00 +0200Badania AIPiotr OlszewskiDuże modele językowe uczą się przewidywać kolejne słowo. Trenowanie GPT-2 w 2019 roku kosztowało 50 tys. dolarów, a PaLM-a w 2022 roku - 8 mln dolarów.https://przelomowy.pl/neutrina-czym-sa-i-jak-sie-je-lapie/https://przelomowy.pl/neutrina-czym-sa-i-jak-sie-je-lapie/Thu, 08 Oct 2026 07:00:00 +0200Fizyka i chemiaPiotr OlszewskiNeutrina mają masę, ale nikt jej jeszcze nie zmierzył. Kosmologia ogranicza sumę trzech mas do poniżej 0,120 eV, a eksperyment KATRIN podaje górną granicę 0,45 eV.