Błędy poznawcze: 6 typów zadań i 5 odmian w klasyfikacji z 2020 roku

Błędy poznawcze to powtarzalne, systematyczne odchylenia osądu od normy lub racjonalności. Od lat porządkuje się je w długich katalogach, a jeden z najczęściej czytanych to hasło List of cognitive biases w angielskiej Wikipedii. Przeczytałem je w całości i opisuję, co z niego wynika: jak dzieli się te zjawiska, które przykłady są najczęściej przywoływane i gdzie kończy się to, co hasło pozwala stwierdzić.

Od razu zastrzeżenie: to nie jest nowe badanie ani praca recenzowana, tylko zbiorcze opracowanie encyklopedyczne. Autorzy hasła przywołują badania, ale w przytaczanym tekście nie opisują prób ani metod. Traktuj więc liczby z hasła jako ilustracje, nie jako wyniki, na których można oprzeć wnioski.

Czym według hasła są błędy poznawcze i skąd się biorą

Wyjaśnienia często odwołują się do heurystyk, czyli reguł przetwarzania informacji (mentalnych skrótów), których mózg używa do wydawania osądów i podejmowania decyzji. Hasło rozróżnia dwa typy:

• błędy poznawcze ("zimne"), np. szum mentalny,
• błędy motywacyjne ("gorące"), np. gdy przekonania zniekształca myślenie życzeniowe.

Oba efekty mogą występować jednocześnie. Autorzy zaznaczają też, że rzeczywistość tych zjawisk potwierdzają powtarzalne badania, ale klasyfikacja i wyjaśnienia nadal budzą spory. Dla części błędów znane są teoretyczne przyczyny, co pozwala grupować je według wspólnego mechanizmu, np. zaszumionego przetwarzania informacji.

Spór: błąd czy rozsądne odchylenie?

Hasło wprost odnotowuje kontrowersję. Gerd Gigerenzer krytykuje ujmowanie tych zjawisk jako błędów osądu i woli widzieć w nich racjonalne odchylenia od logicznego myślenia.

Przykład z hasła to efekt potwierdzenia przy poznawaniu ludzi. Zadajemy pytania sugerujące, które zdają się potwierdzać nasze założenia o rozmówcy. Jedni uznają to za błąd, a inni za przejaw umiejętności społecznych, czyli sposób na nawiązanie kontaktu.

Nie tylko ludzie

Badania dotyczą przytłaczająco często ludzi, ale hasło wymienia też zwierzęta. Awersję do straty stwierdzono u małp, a hiperboliczne dyskontowanie zaobserwowano u szczurów, gołębi i małp.

Sześć zadań i pięć odmian

Lista opiera się na klasyfikacji według zadań, którą zaproponowali Dimara i in. (2020). Wyróżnia ona 6 zadań: szacowanie, decyzję, ocenę hipotezy, przypisywanie przyczyn, przypominanie i zgłaszanie opinii. Błędy są dodatkowo luźno przypisane do 5 podkategorii, które hasło nazywa "flavors" (odmianami):

W udostępnionym mi fragmencie hasła widać w pełni sekcje o szacowaniu, decyzji i ocenie hipotezy oraz początek sekcji o przypisywaniu przyczyn. Sekcji o przypominaniu i zgłaszaniu opinii nie mam, więc ich nie opisuję.

Przykłady z listy, zadanie po zadaniu

Szacowanie

Gdy trzeba ocenić wielkość jakiejś wartości, działają m.in. następujące efekty:

• Efekt kotwiczenia (anchoring): zbyt silne opieranie się na jednej informacji, zwykle pierwszej, jaką dostaliśmy.
• Heurystyka dostępności: przeceniamy prawdopodobieństwo zdarzeń, które łatwiej przywołać z pamięci, bo są świeże, nietypowe lub nabrzmiałe emocjami.
• Błąd hazardzisty: przekonanie, że przeszłe zdarzenia zmieniają przyszłe prawdopodobieństwa, choć się nie zmieniają. Hasło podaje przykład monety: pięć orłów z rzędu nie zwiększa szansy na reszkę w szóstym rzucie.
• Efekt Dunninga-Krugera: osoby mało wprawne przeceniają swoje umiejętności, a eksperci je niedoceniają.
• Błąd planowania: niedoszacowanie czasu potrzebnego na wykonanie zadania.

Decyzja

W zadaniach wyboru jednej opcji spośród kilku hasło wymienia m.in.:

• efekt ramowania: inne wnioski z tej samej informacji, zależnie od sposobu jej podania,
• awersję do straty: subiektywna użyteczność oddawanej rzeczy przewyższa użyteczność jej zdobycia,
• efekt posiadania: żądamy znacznie więcej za oddanie przedmiotu, niż zapłacilibyśmy za jego zdobycie,
• eskalację zaangażowania (błąd utopionych kosztów): uzasadnianie kolejnych nakładów dotychczasowymi, mimo dowodów, że decyzja była prawdopodobnie błędna,
• błąd addytywny: rozwiązywanie problemów przez dodawanie, nawet gdy lepsze byłoby odejmowanie,
• ignorowanie skali: gotowość zapłaty tyle samo za uratowanie 2000 dzieci co 20 000.

Do tej grupy należy też efekt IKEA, odmiana uzasadniania wysiłku: przypisujemy nieproporcjonalnie wysoką wartość przedmiotom, które częściowo sami złożyliśmy, niezależnie od jakości efektu.

Ocena hipotezy

Przy rozstrzyganiu, czy zdanie jest prawdziwe, hasło wymienia m.in.:

• efekt potwierdzenia: szukanie, interpretowanie i zapamiętywanie informacji tak, by zgadzały się z wcześniejszymi przekonaniami,
• efekt prawdy z powtórzenia (illusory truth): wiara w zdanie, bo łatwiej je przetworzyć lub padło wiele razy, niezależnie od jego prawdziwości,
• efekt Barnuma (Forera): wysoka ocena trafności ogólnikowych opisów osobowości, rzekomo skrojonych pod nas. Hasło wskazuje to jako częściowe wyjaśnienie popularności m.in. astrologii i wróżbiarstwa,
• błąd przeżywalności (survivorship bias): skupienie na tych, którzy coś "przetrwali", i pomijanie pozostałych,
• efekt rymu jako dowodu: rymowane twierdzenia uznajemy za prawdziwsze.

Dwie liczby z hasła, które łatwo źle odczytać

Hasło przywołuje kilka liczb, ale tylko dwie ilustrują efekt na wprost.

W opisie hiperbolicznego dyskontowania podano wynik badania nad wyborami żywności. Przy wyborze na nadchodzący tydzień owoce wybrało 74% uczestników. Przy wyborze na bieżący dzień czekoladę wybrało 70%.

Owoce - wybór na kolejny tydzień

74 %

Czekolada - wybór na bieżący dzień

70 %

Owoce - wybór na kolejny tydzień	74 %
Czekolada - wybór na bieżący dzień	70 %

Źródło: Wikipedia (en): List of cognitive biases

To dwa różne odsetki z dwóch różnych sytuacji (inny horyzont czasu, inny wybierany produkt), a nie jeden wskaźnik zmierzony dwa razy. Hasło nie podaje liczby uczestników ani nazwy badania, więc nie da się ocenić jego siły.

Druga liczba dotyczy efektu nadmiernej pewności: dla pewnych typów pytań odpowiedzi, które ludzie oceniają jako "pewne na 99%", są błędne w 40% przypadków. Hasło mówi o "certain types of questions", więc nie jest to średnia dla wszystkich pytań ani wszystkich ludzi.

Jak z tej listy korzystać

Siłą klasyfikacji według zadań jest to, że zaczyna się od pytania "co właśnie robię: szacuję, wybieram czy sprawdzam, czy coś jest prawdą?", a dopiero potem szuka się pasującego efektu. Można ją więc stosować przy analizie własnych decyzji, ale nazwa efektu niczego nie dowodzi. Łatwo wskazać u kogoś "efekt potwierdzenia", trudniej wykazać, że to on działał, a nie zwykła różnica w dostępie do informacji.

Pytania i odpowiedzi

Czym różni się "zimny" błąd poznawczy od "gorącego"?

Według hasła "zimny" błąd ma charakter poznawczy, np. szum mentalny w przetwarzaniu informacji. "Gorący" jest motywacyjny, np. gdy przekonania zniekształca myślenie życzeniowe. Oba mogą występować jednocześnie.

Czym są heurystyki w kontekście błędów poznawczych?

To reguły przetwarzania informacji, czyli mentalne skróty, których mózg używa do wydawania osądów lub podejmowania decyzji. Hasło wskazuje je jako jedno z wyjaśnień błędów poznawczych.

Czy horoskopy działają przez efekt Barnuma?

Hasło mówi ostrożniej: efekt Barnuma (Forera) może częściowo tłumaczyć powszechną akceptację niektórych wierzeń i praktyk, takich jak astrologia, wróżbiarstwo, grafologia i niektóre testy osobowości. Polega na wysokiej ocenie trafności opisów, które są ogólnikowe i pasują do wielu osób.

Źródła

• Wikipedia (en) - List of cognitive biases

Widzisz błąd albo nieścisłość? Napisz - poprawię i dopiszę datę aktualizacji.